Page 14 - Demo

Lul%u00ebzimi i demokracis%u00eb n%u00eb shekullin V p.e.s., n%u00eb koh%u00ebn e PerikliutPas Luft%u00ebrave Greko-Persiane, q%u00eb u fituan nga populli grek, dhe pas formimit t%u00eb Lidhjes s%u00eb Delosit nga Athina e shtetet aleate t%u00eb saj, Athina u forcua, u pasurua dhe u b%u00eb qendra m%u00eb e fuqishme e gjith%u00eb Greqis%u00eb. N%u00eb shekullin V p.e.s., institucionet demokratike athinase p%u00ebrparuan fal%u00eb Perikliut (443-429 p.e.s.), nj%u00eb burr%u00eb shteti i matur, diplomat e strateg i madh, q%u00eb e qeverisi qytet-shtetin e Athin%u00ebs p%u00ebr rreth pes%u00ebmb%u00ebdhjet%u00eb vjet. N%u00ebn drejtimin e tij u kryen nj%u00eb s%u00ebr%u00eb transformimesh t%u00eb r%u00ebnd%u00ebsishme p%u00ebr demokratizimin e rendit shoq%u00ebror e shtet%u00ebror. P%u00ebr k%u00ebt%u00eb, ai mblodhi n%u00eb Athin%u00eb njer%u00ebzit m%u00eb t%u00eb ditur t%u00eb bot%u00ebs helene. Perikliu vendosi paga p%u00ebr n%u00ebpun%u00ebsit e shtetit, p%u00ebrforcoi zhvillimin e ekonomis%u00eb, ve%u00e7an%u00ebrisht t%u00eb tregtis%u00eb, realizoi vepra t%u00eb m%u00ebdha publike, vuri n%u00eb zbatim votimin me short, nxiti zhvillimin e kultur%u00ebs e sidomos t%u00eb let%u00ebrsis%u00eb dhe t%u00eb artit, duke e zgjeruar ndikimin e Athin%u00ebs n%u00eb bot%u00ebn greke. Politika e tij rriti pjes%u00ebmarrjen qytetare, por edhe fuqin%u00eb e Athin%u00ebs mbi aleat%u00ebt, nj%u00eb shembull se si demokracia e brendshme mund t%u00eb bashk%u00ebjetoj%u00eb me tensione n%u00eb politik%u00ebn e jashtme. Perikliu p%u00ebrforcoi gjithashtu rolin e Kuvendit t%u00eb Popullit (eklesis%u00eb), duke e shnd%u00ebrruar n%u00eb organin para t%u00eb cilit p%u00ebrgjigjeshin gjith%u00eb organet e tjera shtet%u00ebrore. N%u00eb k%u00ebt%u00eb m%u00ebnyr%u00eb, vendimmarrja dhe kontrolli i qeverisjes ishin n%u00eb duart e qytetar%u00ebve. Periudha gjat%u00eb s%u00eb cil%u00ebs Athina u qeveris prej tij, %u00ebsht%u00eb quajtur %u201ckoha e art%u00eb%u201d e Perikliut. R%u00ebnd%u00ebsia historike e k%u00ebsaj periudhe lidhet me zhvillimin e institucioneve, kultur%u00ebs dhe modelit t%u00eb qytetaris%u00eb aktive. Qytet-shteti i Spart%u00ebsSpartan%u00ebt ishin nj%u00eb popullsi e fiseve dorike, t%u00eb cil%u00ebt rreth fundit t%u00eb mij%u00ebvje%u00e7arit II p.e.s., u vendos%u00ebn n%u00eb krahin%u00ebn e Lakonis%u00eb, n%u00eb zem%u00ebr t%u00eb Gadishullit t%u00eb Peloponezit, n%u00eb nj%u00eb lugin%u00eb pjellore dhe t%u00eb pasur me hekur, q%u00eb p%u00ebrshkohej nga lumi Eurota. Baza e ekonomis%u00eb s%u00eb Spart%u00ebs ishte bujq%u00ebsia. Mjedisi i brendsh%u00ebm dhe kontrolli mbi tok%u00ebn ndikuan q%u00eb Sparta t%u00eb p%u00ebrqendrohej m%u00eb shum%u00eb t%u00eb forcimi i stabilitetit dhe disiplin%u00ebs, sesa te tregtia detare.Sparta karakterizohej nga nj%u00eb sistem oligarkik, ku pushteti ushtrohej nga nj%u00eb num%u00ebr i vog%u00ebl qytetar%u00ebsh. N%u00eb krye t%u00eb shtetit ishin dy mbret%u00ebr, t%u00eb cil%u00ebt vinin nga dy familje t%u00eb pasura rivale, q%u00eb mendohej se e kishin prejardhjen nga heroi mitik, Herakliu. Ata ishin komandant%u00eb t%u00eb ushtris%u00eb n%u00eb koh%u00eb lufte, funksion q%u00eb p%u00ebrb%u00ebnte detyr%u00ebn kryesore t%u00eb tyre. N%u00eb koh%u00eb paqeje, mbret%u00ebrit kryenin funksionet e prift%u00ebrinjve dhe t%u00eb gjykat%u00ebsve. Organe t%u00eb tjera ishin: herusia (k%u00ebshilli i pleqve), e p%u00ebrb%u00ebr%u00eb nga nj%u00ebzet e tet%u00eb geron%u00eb (pleq) dhe dy mbret%u00ebrit, dhe apela (kuvendi i popullit), ku merrnin pjes%u00eb t%u00eb gjith%u00eb qytetar%u00ebt q%u00eb kishin mbushur mosh%u00ebn tridhjet%u00eb vje%u00e7. Herusia kishte fuqi m%u00eb t%u00eb m%u00ebdha se apela. M%u00eb von%u00eb u formua edhe eforati, i p%u00ebrb%u00ebr%u00eb nga pes%u00eb efor%u00ebt, t%u00eb cil%u00ebt luanin rol shum%u00eb t%u00eb r%u00ebnd%u00ebsish%u00ebm dhe u b%u00ebn%u00eb drejtuesit e v%u00ebrtet%u00eb t%u00eb Spart%u00ebs. Krijuesi i k%u00ebtyre institucioneve mendohet t%u00eb ket%u00eb qen%u00eb ligjv%u00ebn%u00ebsi legjendar Likurgu (rreth shekullit VII p.e.s.), i cili hartoi edhe nj%u00eb s%u00ebr%u00eb ligjesh t%u00eb tjera, si: ligji p%u00ebr pron%u00ebn, p%u00ebr edukimin etj. Meq%u00eb Likurgu %u00ebsht%u00eb figur%u00eb pjes%u00ebrisht legjendare, historian%u00ebt i lexojn%u00eb rr%u00ebfimet p%u00ebr t%u00eb Busti i Perikliut.Muzeu i Vatikanit (430 p.e.s.)2Institucionet shtet%u00ebrore n%u00eb koh%u00ebn e Perikliut.Sh%u00ebnim: Shigjetat tregojn%u00eb var%u00ebsin%u00eb e institucioneve t%u00eb shtetit ndaj organit m%u00eb t%u00eb lart%u00eb, Eklesis%u00eb.3Fjalortimokraci - form%u00eb qeverisjeje, n%u00eb t%u00eb cil%u00ebn detyrat dhe t%u00eb drejtat p%u00ebrcaktohen n%u00eb var%u00ebsi t%u00eb pasuris%u00eb s%u00eb qytetar%u00ebve.ostrakiz%u00ebm - (greq. ostrakos - pllak%u00eb) nj%u00eb lloj votimi, ku votuesit shkruanin n%u00eb nj%u00eb pllak%u00eb emrin e atij q%u00eb duhej t%u00eb d%u00ebbohej nga qyteti si i rreziksh%u00ebm p%u00ebr rendin.Eklesia(Kuvendi i Popullit) Organi m%u00eb i lart%u00eb vendimmarr%u00ebs, para t%u00eb cilit p%u00ebrgjigjen t%u00eb gjitha organet e tjera.Bulea (K%u00ebshilli i Pleqve 500 an%u00ebtar%u00eb, 50 p%u00ebr %u00e7do fili)Heliea (Gjyqi i juris%u00eb 6000 an%u00ebtar%u00eb, 5000 aktiv%u00eb, 1000 rezerv%u00eb)Kolegjiumi i 10 strateg%u00ebve (komandant%u00eb ushtarak%u00eb, 1 p%u00ebr %u00e7do fili)9 arhond%u00ebt (pleqt%u00eb) Areopagu (k%u00ebshill pleqsh aristokrat%u00eb)12